Psychotherapie

Een cliënt komt in psychotherapie omdat hij op een bepaalde manier lijdt. Hij voelt onvrede en wil iets veranderen. Hij heeft gedachten en gevoelens die hem kwellen. Zijn lijf laat weten dat er 'iets' is. Zijn omgeving signaleert misschien hetzelfde. Het kan zijn dat hij weet dat het met zijn huwelijk, zijn werk, zijn familie niet botert. Het kan ook zijn dat hij te veel drinkt of geen relatie volhoudt of angsten heeft. Of dat hij dit leven niet langer wil op deze manier.

Therapie is grote kuis. Alle meubelen moeten aan de kant. Alle omstaanders moeten buiten. Er is tijd en rust nodig. Geen half werk, geen vuile voeten, geen snelle tips en trucs. Therapie is werken, afzien door inzien, geen gevoelens ontzien, en zienderogen vorderen met traagheid. In een onbekende richting die uiteindelijk helemaal vertrouwd aanvoelt.

De therapeut schept de omstandigheden waarin systematisch de mist optrekt. Daarachter hangt weer nieuwe mist en daarachter ook weer nieuwe. Maar door het proces van grondig stilstaan ga je uiteindelijk vooruit. In sommige therapieën gebruik je daar vooral je hoofd bij, in andere ligt de klemtoon op gevoelens en in nog andere je lijf. Of je praat, of je maakt iets, of je voert opdrachten uit. Het geheim van therapie zit echter niet in de methode. Keer op keer blijkt uit studies dat het vooral de therapeutische relatie is, die helend werkt of niet. Leeftijd, visie en scholing zijn opmerkelijk minder belangrijk dan de relationele bekwaamheid van de therapeut. Die bekwaamheid onstaat door echt te zijn, warm, steunend maar ook uitdagend. Een goede therapeut heeft veel levenservaring en is zelf in (leer)therapie geweest, in de opleiding of daarbuiten. Een lange opleiding op zich volstaat niet. Hij moet zijn werkinstrument, namelijk zichzelf, ten volle kennen vooraleer hij ermee kan werken. Daarvoor dient hij zijn eigen noden en angsten en pijn onder ogen te zien en die grondig te doorwerken. Hij moet zich, dixit Jef Dehing, bevrijden van een aantal illusies: dat hij geen zorgende moeder of almachtige Zeus of alles dragende Atlas is.

Gestalttherapie

Een mogelijke vorm van therapie is gestalttherapie. De gestalttherapie is holistisch van aard. Dat wil zeggen dat ze zich niet wil focussen op je gedachten of gevoelens of daden apart. Ze vertrouwt erop dat al die gewaarwordingen met je zintuigen, gevoelens en gedachten, niet toevallig en dus ook niet te scheiden zijn. Ze gelooft dus niet in opsplitsingen zoals geest-lichaam, ik-ander, verleden-heden... Alles hangt met alles samen en vormt een zinvol geheel. Je wordt als cliënt uitgenodigd om je gewaar te worden van wat er is. Wat dat ook is. Geen analyse, geen programma, geen morele principes mogen het beseffen in de weg staan. Er is wat er is. Je zult dat in de eerste plaats lijfelijk merken, en met je zintuigen. Je pijnlijke nek zal je opvallen, of de leegte binnenin, of de kolkende gedachtenstroom in je hoofd. Gestalttherapie kan bij ADHD een zinvolle ondersteuning zijn als de directe en indirecte gevolgen van de problemen met aandacht, hyperactiviteit en impulsiviteit, je overbelasten. Bovendien is bekend dat de meeste ADHD'ers een laag zelfbeeld hebben. Gestalttherapie is dus zeker geen specifieke ADHD-behandeling, maar een vorm van psychotherapie die de totale persoon in kwestie vooruit kan helpen in zijn leven, met inbegrip van een aandoening zoals ADHD.

Van merken naar beseffen

In elke therapie ga je hoe dan ook door een proces van eerst iets 'merken', dan daar iets rond 'beseffen' en vervolgens daar iets mee doen, het 'aangaan'.

Aanvankelijk is er 'iets' wat vaag, onbegrijpelijk lijkt. Een breuk met iemand, een pijnlijke nek, een leegte, een gedrag dat je in de vernieling helpt zoals verslaving. Dat wat wringt in je leven, is onaf. Het vraagt aandacht. Als je die aandacht geeft, komt het vanzelf op de voorgrond. Eens je iets merkt, word je door de therapeut geholpen om daar bij te blijven. Ook al lijkt het stom of akelig. Er ontstaat een boeiende wisselwerking met je therapeut. Die wil liefst zo veel mogelijk in het 'hier en nu' blijven en niet over 'toen en ginder' praten. Het verleden zal bijvoorbeeld pas aan bod komen als het hier en nu van belang voelt. Het gesprek zal vertrekken met het contact tussen jou en je therapeut. Daar zitten alle kiemen in voor de therapie. Geen boeiender start, geen rijkere bodem dan wat er tussen twee mensen gebeurt. Modellen en programma's kunnen nooit zo creatief en onuitputtelijk zijn als menselijk contact.

Bij het merken ontstaat geleidelijk besef. Het 'iets' blijkt altijd betekenisvol. Hoe vreemd ook. Hoe verborgen ook. Je pijnlijke nek is er alleen op zondag, tussen drie en vijf, op bezoek bij je moeder. Je leegte is er vooral 's avonds, naast je partner, voor tv. Het drinken gebeurt vooral als je je deadline niet haalt op het werk. Eerst is de klacht dus vaag. Dan wordt alles scherper en concreter. Je ziet een samenhang tussen wat je denkt, voelt en doet. Als je dat langdurig en grondig doet zie je nog meer samenhang tussen al die kleinere onderdelen. Je geschiedenis heeft blijkbaar meer linken met je huidige gedrag. Bijvoorbeeld de stem van je vader die doorklinkt in je streven naar de hoogste carrièrepiek. Je zorg voor anderen startte al toen je klein was en nu blijf je dit herhalen bij je partner. Je principes of die van anderen, zijn lang niet zo beschermend of bevrijdend als je dacht. Je stelt vast dat ze eigenlijk niet helemaal van jou zijn, en dat ze zelfs onvolledig zijn en verstikkend zijn. Je weet wat er wringt en wat je daarmee wil doen.

Het genuanceerde midden en ADHD

Voor een ADHD’er is een genuanceerde middenweg dikwijls moeilijk. Ofwel zet hij er volledig de rem op, ofwel veel te weinig. Het evenwicht in de relatie met hun partner, kinderen, ouders, collega’s, werkgevers,… raakt daardoor soms verstoord.  Extremen zijn eenvoudiger. Ze vragen minder aandacht, nuancering, diplomatie. Een explosieve ruzie is pijnlijk maar dikwijls nog draaglijker en makkelijker vol te houden dan een verfijnd gesprek. Als ik ongeremd kan zijn, kan ik meer ‘ik’ zijn. Dat is een pijnlijke waarheid bij ADHD’ers. De traagheid en diplomatie, het geduld en verdragen, het halfvolle glas,… zijn stukken moeilijker. Ook al heb ik achteraf spijt van mijn woorden en daden, de gevolgen zijn moeilijk te zien of te voelen vooraf. Het hier-en-nu bevredigende primeert dikwijls op het langetermijnvoordeel. Als een beloning die in het onmiddellijk bereik moet liggen. Mijn ADHD-brein noem ik daarom soms een kinderbrein. In alle respect en met alle mooie kanten ervan. ADHD’ers kennen maar twee tijden, wordt wel eens grappend gezegd: ‘nu’ en ‘niet-nu’. Maar toch leven ADHD’ers ook voortdurend in de heel nabije toekomst. Het nu is nog maar bezig en ik verlies mijn interesse al. Ik wil al naar ginder, daar. Een verhaaltje van heuvels en groen gras.

En het verleden, tja. Het verleden is een vervelende krokodil die in de weg ligt. Het leven gaat te traag en dus hol ik. Ik hol en hol mezelf maar voorbij. Het leven gaat daardoor ook wat aan mij voorbij. Er zijn twee tempo’s gaande: dat van het leven en dat van mij. En meestal lopen die schromelijk ongelijk. Mijn leven, mijn dag, mijn stemming, zitten op de slinger van een nerveuze klok. Nooit hangt die slinger stil. Behalve in mijn ongeR.E.M.de slaap. En iedereen moet die slinger maar kunnen volgen. In therapie kan ik zeggen hoe moe ik word van het geraas in mijn hoofd en het geraas van mijn eigen voeten, overal en nergens naartoe. Ik wil geen totale rust en stilte. Want dat past niet bij mij. Ik wil tevreden zijn over de bewegingen die ik zet. In welke richting dan ook.

Aandacht, aandacht

Gestalttherapie heette oorspronkelijk… Concentratietherapie. Dat verwijst niet naar gedragstraining waarbij je je leert concentreren, wel naar de manier waarop je als cliënt stilstaat bij je problemen. Je praat er niet zomaar over, je gaat in de ervaring en word je bewust van wat je doet. Je concentreert je op wat er is, niet op wat geweest is of op wat moet zijn.

Meer en meer is men gaan spreken van Gestalttherapie als de therapie van het contact. De werkrelatie tussen de cliënt en de therapeut is hét middel om je contactstijlen met anderen in je leven, terug op te roepen. Je enigszins vastgelopen patronen worden verrijkt met nieuwe mogelijkheden. Als je bijvoorbeeld alleen maar geïrriteerd en zenuwachtig wordt in het contact met je moeder op zondag, zul je misschien met wat afstand kijken naar wat je doet en daardoor kunnen kiezen hoe je contact eruit ziet. Het sleurt je niet zomaar mee in je typische gevoelens en gedragingen die je dan krijgt. Je kunt er met meer zelfbewustzijn een aangenamer contact van maken zonder dat je jezelf verliest. In echte Gestalttermen zegt men dat je als cliënt ‘meer vrijheid creëert op de contactgrens’. Je wordt vrijer in je doen en laten, maar niet onverantwoordelijk. Je handelt terwijl je je bewust bent van jezelf maar ook van de ander.

ADHD geeft problemen als je je aandacht (langdurig) moet richten op iets. De ontremming  (of te harde remming als je bang bent om te ongeremd te zijn) zorgt voor moeilijkheden in je contact met anderen. Het onderscheid is dikwijls vaag tussen:  wat is van belang en wat niet, wat zeg ik nu beter wel en wat niet, wat is hier eigenlijk het hoofdonderwerp en wat zijn bijzaken in dit gesprek,… De filtering is moeilijk. Gestalttherapie leert te kijken naar wat op de voorgrond ligt. Wat is voor-de-hand-liggend? Als dat duidelijker wordt, ontstaat van een vaag merken, een concreet besef. Pas dan kan een zeurend, vaag, pijnlijk probleem ook aangepakt worden. Het kan naar de achtergrond gaan. De methode van de Gestalttherapie (awareness ontwikkelen) is dus je volle aandacht richten op wat nu werkelijk van belang is en daar bij blijven. De impulsieve (lees: onnadenkende, te vlug in actie schietende) cliënt krijgt dus de kans om stil te staan. Het verschil met vele andere situaties is, dat hij hier niet gedwongen of geremd wordt. Hij krijgt via een veilige omgeving, met de nodige ondersteuning van de therapeut, de gelegenheid om zelf stil te staan. De manier is niet alleen anders, ook het doel. Het doel in de therapie is niet om allerlei ongewenste gedragingen af te remmen of af te leren. Je moet niet getraind worden. Meer vrijheid verwerven in je contactstijlen wil zeggen dat je zelf kunt kiezen. Je therapeut kiest niet in jouw plaats. Het doel is om meer besef te krijgen van wie je bent in een bepaalde situatie met een bepaalde ander. Gestalttherapie spreekt zich weinig uit over de inhoud daarvan, laat staan dat het morele oordelen wil uitspreken. De remming in de therapie is een natuurlijke remming, geen cursus zelfbeheersing. Je moet niet aangepaster worden aan je omgeving. Je kunt met voller besef kijken en kiezen hoe je je gedraagt in je omgeving. Dat is dus een zeer groot verschil. Bij de aandoening ADHD is dat erg relevant. Zeker kinderen met ADHD mogen niet herleid worden tot aanpassingskandidaatjes. Want kinderen worden niet verantwoordelijker of braver door ze te trainen. Ze worden wel gehoorzamer of routineuzer. Het effect is dat bij veel nieuwe, diepgaande ervaringen het kind handelt naar een leerboek en minder naar eigen aanvoelen en inzicht. Vooral in de volwassenheid zal dat nieuwe problemen opleveren. Uiteraard is gedragstherapie en coaching zinvol als het over heel concrete opvoedingsonderwerpen gaat. Maar gedragstherapie is geen vervanger van een andere therapiestroming zoals de psychodynamische therapie, de systeemtherapie of een ervaringsgerichte therapie als de cliëntgerichte therapie en de gestalttherapie. Ze hebben een ander nut.

Meer energie zonder stop-contact

Als Gestalttherapie zich zo focust op het contact, heeft dat mooie voordelen voor een ADHD’er. Die kan soms een spel in de jeugdbeweging verstoren zonder het zelf echt te beseffen. Of een boterham eten zonder te proeven. Of een relatie hebben zonder evenwicht aan te voelen. Als je feedback krijgt van je therapeut in hoe je overkomt, is dat direct en vanuit zorg, niet vanuit berisping. Je leert met andere woorden op een veiligere manier dan in ‘de echte wereld’ hoe je overkomt. Het blijft daar dan niet bij: je kunt ook experimenteren met nieuw gedrag. Op een gedragen, systematische manier krijg je de kans om met al je woede, angsten, verdriet, impulsieve uitspraken en daden, naar buiten te komen. Wat ontstaat in je contact met de therapeut zal uiteindelijk helend zijn. Niet dat contact met de therapeut op zich, is het doel natuurlijk. Het is een middel naar meer bevredigende contacten (met meer gevoel van vrijheid) met belangrijke anderen in de ‘buitenwereld’. De gestalttherapie maakt dat je je kunt losmaken van te vastgeroeste patronen. Wat ooit nodig was om te overleven als kind (bv. zorgen, of dapper zijn) schiet nu soms tekort. In de therapie leer je je creatief aanpassen aan de situatie. Creatief wil zeggen: kiezend, met vol besef. Niet vanuit een automatisme.

Veranderen door niet-veranderen

Gestalttherapie blijft bij wat er is. Je angst én je behoefte dus. Weerstand is bijstand en moet dus niet overwonnen of doorbroken worden door de therapeut. Een behoefte is geen heilig doel dat losstaat van je omgeving en je huidige situatie en waarvoor alles moet wijken. Je leeft in een context die passend was of is. Je hebt een behoefte in deze situatie, met alle angst daarbij. De gestalttherapeut brengt het verschil in, dat al aanwezig bij je was. Hij laat je net datgene ervaren wat nog vaag, donker, achtergrond voor je is. Duidelijkere figuren komen op de voorgrond en je ervaring wordt vollediger. Er ontstaat awareness: lijfelijk-zintuiglijk besef van jou in je situatie. De therapeut wil je niet veranderen, en uiteindelijk verander je. Of beter: doet de relatie tussen hem en jou iets nieuws ontstaan. Door niet-doen (niet gericht naar een vooropgesteld doel werken), doet hij. In de Tao spreekt men van Wu Wei, doen door niet-doen. En dat kan bevrijdend zijn voor een ADHD'er, wiens handen en voeten en hoofd men in zijn verleden al zo vaak wilde (be)grijpen, met alle struikelpartijen tot gevolg. De beste manier van raken is aanraken, zonder grijpen.

Loch Ness biedt vooralsnog geen therapie. Meer informatie over Gestalttherapie vind je hier. Voor Gestalttherapie in Vlaanderen, klik hier. Bij het Instituut voor Communicatie in Kortrijk vind je opleidingen, vormingen en trainingen, alle vertrekkend vanuit de Gestaltvisie.